Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Ус арвижуулах төслүүд хэзээ хөрсөн дээр буух вэ?   Leave a comment

Б.Энхзаяа

Түрүүч нь Улаанбаатар усгүй болохын цагт

Усны менежментийн талаар манай төр засгийн байгууллагууд учиргүй их ярьдаг. Жил бүр хэрэгжүүлдэг, түүндээулсын төсвийг зарцуулдаг менежмент гэгчийн үр шимээр ус арвижиж, нэмэгдсэн гэж та дуулсан уу. Усны менежмент гэх нэрийн дор маш олон төсөл хөтөлбөр хэрэгждэг. Ялангуяа гадаадын өндөр санхүүжилттэй хөтөлбөрүүд өнгөрсөн хугацаанд хэрэгжсэн. Одоо ч хэрэгжүүлж байгаа нь бий. Тэдгээрийн үр шим хаана байна вэ. Үнэндээ болгоно, бүтээнэ гэсэн сайхан лоозонтой төсөл хөтөлбөрүүдийн цаана мөнгө угаах, ашиг хүртэх гол ажил явагддагийг усны салбарын томоохон эрдэмтэд онцолж байна. Нэг төсөл хэрэгжлээ гэхэд түүний зөвхөн 10 хувь ньзорилгодоо хүрдэг, үлдсэн нь хэрэгжүүлэгч, санхүүжүүлэгч талдаа хуваагдан ашиг болж очдог бичигдээгүй хуультай гэнэ.

​​​​

Усны бодлого манай улсад ямар байгаа талаар Усны ассоциацийн тэргүүн, доктор Д.Батмөнх нэгэн илтгэлдээ “Манай улсын  хэмжээнд газар доорх усны нөөцийн байгалийн болон ашиглалтыг  хянах мониторинг байхгүй  байгаа нь нөөцийн бүрдэлт, нөхөн сэргээлт, хомсдол, бохирдолтын талаар дорвитой дүгнэлт хийж цаашдын чиг, хандлагыг тодорхойлоход бэрхшээлтэй байна. Байгалийн  усны нөөцийг өвөл, хавар, зун, намрын улиралд болон  ус дутагдалтай  бүс  нутагт  хэрхэн  хуваарилах, томоохон  уул  уурхайн үйлдвэрлэлд  нөөц  хүрэлцэх үү, эс хүрэлцэх талаар усны нөөцөд  тулгуурлан  ашиглах менежментийн нэгдсэн бодлого үгүйлэгдэж  байна. Газар доорх цэнгэг ус нь стратегийн эрдэс баялаг гэдгийг нийтээрээ  хүлээн  зөвшөөрч, түүний ашиглалт, хамгаалалт, судалгаанд  томоохон  өөрчлөлт  хийх цаг  болсон” гэсэн байна. Түүнтэй ижил байр суурьтай олон хүн энэ салбарт байгаа нь нууц биш.

Үүний тод жишээ нь Улаанбаатар хотын хүн амыг ундны усаар хангаж буй Туул гол. Туул голын Монгол орны нутаг дэвсгэрийн 3.19 хувийг эзэлдэг хэрнээ нийт хүн амын 50 хувийг эзэлсэн ачаалалтай сав газар юм. Туул голтой холбоотой түмэн олон төсөл, хөтөлбөр өнгөрсөн хугацаанд хэрэгжүүлсэн. Гэвч урсац нь нэмэгдэж, бохирдол ньбагассан зүйл үгүй. Үүний тод жишээ гэхэд одоогоос гурван жилийн өмнө нэгэн компани Туул голын урсацыг нэмэгдүүлэх хэдэн тэрбумын төсөл хэрэгжүүлж, Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт Туул голын эхэн орчимд уулынжалганд хэд, хэдэг худаг гаргасан байдаг. Гэвч тэрхүү худаг нь ажиллаад Туул голын урсацыг нэмэгдүүлэх битгийхэл хэдэн тэрбумын үнэтэй хөрөнгө уулын жалганд үр ашиггүй хэвтэж байна. Үүнийг хянаж шалгаж, үр дүнгийг ньнэхэж, хариуцлага тооцох хүн өнөөдөр хүртэл үгүй. Ийм л маягаар монголчууд байгалийн баялагтайгаа харьцсаар эцэст нь усны хомсдолд орох эрсдэл тулгараад байна.

Улаанбаатарын ундны усны эх үүсвэрийг нэмнэ гээд бас л томоохон санхүүжилттэй төслөөр 10 гаруй худаг гаргаад эдүгээ тэр нь бас л ажиллагаагүй хог болж хэвтэж байгаа тохиолдол байна. Үүнийг усны чиглэлийн төрийн томоохон байгууллага гүйцэтгэсэн юм билээ. Гэвч төрийн байгууллагын тайлан тооцоонд хийсэн бүтээсэн, үр дүнахиц гарсан гэж ирээд л том, том ярьсан дарга даамлууд олон байна. Харин газар дээрээ хэрхэн хэрэгжиж байгааг байгаль өөрөө тод томруунаар харуулаад өгч байна.

Posted 2017/04/ by baigaliorchin in Uncategorized

Улаанбаатар усгүй болохын цагт   Leave a comment

Б.Энхзаяа

Ус хүний биед ямар нөлөө үзүүлдгийг та мэдэх үү. Хэрэв усгүй бол хүний биед ямар өөрчлөлт орох бол. Хүн шингэнээ нэг хувь алдахад л цангана. Хоёр хувь алдвал бие тавгүйрхэж хоолны дуршил буурна, ажлын чадвараа 20 хувиар алдана. Шингэн алдалт нэмэгдэж зургаан хувьд хүрвэл нүүрний арьс эрс хувирч, хөдөлгөөнөө удирдах чадвараа алдаж эхэлдэг. Хэл яриа ойлгомжгүй болно. Хэрэв 10 хувь хүрвэл биеийн дулааны тэнцвэр алдагдаж, эсүүд үхэж эхэлдэг. Харин та амьдралдаа хараахан ийм зүйлтэй тулгараагүй байна уу. Ирээдүйд ч нүүр тулахгүйгэдэгт эргэлздэггүй биз. Тийм ээ, бүхий л монголчууд энэ тухай санадаг ч үгүй.

АНУ-ын нэгэн хот өдөрт зөвхөн гурван цаг устай амьдарч сурч байна. Зүүн өмнөд мужуудад тохиолдсон ган Алтанта, Чатанүүга гэх мэт томоохон хотуудыг айлгаад байгаа бөгөөд Орме хот аль хэдийнэ дусал ч усгүй болжээ. Усыг одоо машинаар л зөөж түгээж байна. Ус 09:00-13:00 цагийн хооронд ирж энэ үед амьдрал ид цэцэглэж, хүмүүсусанд орохоор дугаарладаг. Угаалгын машинууд хүнгэнэж, гэрийн эзэгтэй нар аяга тавгаа угаана. 13:00 цагаасхойш ус тасалдаж энд тэнд цуглуулсан усаа дусал дуслаар гамнан хэрэглэнэ. Хотын захирагчийн хэлснээрхотынхон одоо зөвхөн усандаа хотын төсвийнхөө 75 хувийг зардаг болжээ. Тэгвэл улаанбаатарчуудыг ч ийм ирээдүй хүлээж байна.


Саяхны хэд хоногт нийслэлийн хөрсний бохирдлыг хот даяараа ярилцлаа. Зөвхөн энэ удаад ч биш, сүүлийн хэдэн жил лавтайяа хөрсний бохирдол гэж хэвлэлийнхэн хашгирч ирсэн. Гэвч өнөөдөр бахь байдгаараа, дээрдсэн зүйл, шийдсэн асуудал байхгүй байгаа нь харагдлаа. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн ахлах багш, доктор профессорА.Энхтөр “Улаанбаатар хотын хөрс органик бодисын бохирдол хамгийн дээд тал нь 30 дахин нэмэгдсэн. Эрдэс бодисынх 70 дахин нэмэгдсэн. Техникийн захууд, авто засвар, 100 айл орчмын хөрсөнд хүнд металлын бохирдолмаш их байна. 2010 онд эдгээр газрын хөрсөнд агуулагдах хүнд металл 120 дахин их байсан бол 2014 оны судалгаагаар бохирдсон хөрс нийт авсан дээжүүддээ харьцуулахад 66-80 хувь нь бохирдсон гэсэн судалгаа байна. Түүнээс гадна хромын хэмжээ нэмэгдэж байгаа хандлага ажиглагдаж байгаа. 2010 онд хромын бохирдлын хэмжээ 0.3-аас нэг дахин нэмэгдэж байсан бол дөрвөн жилийн дараа 1.4-өөс ес дахин нэмэгдсэн” хэмээн ярьж байна. Хөрсөн дэх нянгийн бохирдол дээд цэгтээ хүрснийг эрдэмтэн судлаачдаар тогтохгүй төрийн байгууллагынхан чтэмдэглэж байна. “Улаанбаатар хотын хэмжээнд авсан нийт дээжний 88 хувьд нь нянгийн болон хөгц мөөгөнцөр илэрсэн. Хөрс бол нянгаар маш их бохирдсон нь судлаачдын нэгдсэн дүгнэлтээс харагдаж байгаа. Ялангуяа гэрхороолол томоохон зах орчим хур хогон цэгэнд нянгийн бохирдол хамгийн их. Органик бохирдол авто засварынгазруудын орчимд нефть шатах тослох материал орчимд маш их байгаа. Гэр хорооллын хогийн цэгүүд дунд ахуйнгаралтай хоол хүнс, нүүрсний хог, үхсэн мал амьтны сэг зэмнээс органик бохирдлын дийлэнх нь бүрдэж байгаа. Нийт авсан дээжний 52.6 хувьд нь дэвсгэр агууламжтай харьцуулахад органик бохирдолтой байна” гэж Нийслэлийн байгаль орчны газрын дарга Э.Баттулга ярилаа.

Нян, мөөгөнцөр, эрдэс, органик бодисонд он удаан жил идэгдсэн хөрсний бохирдол газрын гүн рүү нэвчсээр газрын доорх усанд хүрэх эрсдэлтэй байгааг судлаачид анхааруулах боллоо. Хэдий ундны усыг олон метрийн гүнээс авч байгаа ч олон арван жил шийдэлгүй явж ирсэн хөрсний бохирдлын аюул улаанбаатарчуудын ундны усанд нөлөөлөх эрсдэл бий болсон гэж доктор, профессор А.Энхтөр хэлсэн.

Ерөөс нийслэлчүүдийн ундны ус, Монгол орны усны нөөц, түүний ашиглалтын тухай сүүлийн жилүүдэд таагүй мэдээ дуулдсаар байгаа юм. Монгол Улс усны засаглалыг зөв хэрэгжүүлж чадахгүй байгаагаас усны нөөц машихээр хорогдож байгааг салбарын мэргэжилтнүүд дуу нэгтэйгээр хэлж байна. Наад зах нь устай холбоотой нэгдсэн удирдлагатай, тогтвортой, дорвитой судалгаа манай улсад хийгдэггүй. Энд тэнд алаг цоог хийсэн судалгаа нь хэннэгэн эрх мэдэлтэн, компанийн захиалгаар хийгддэг. Хатуухан хэлэхэд энэ салбарын зүг чиг заагч алтан гадас од болсон эрдэмтэн, судлаачдын олонх нь худалдагдсан. Тиймээс энэ салбарын бодлого, чиг баримжаа зүгээ алдаж төөрөлдөж гүйцээд байгааг олон эх сурвалж хэлдэг.

Хамгийн сүүлд 2014 онд олон улсын төслийн тусламжтайгаар томоохон тооцогдох усны судалгааг Усны ассоциациас хийсэн байдаг. Тус судалгаанаас ишлэхэд Монгол орны байгалийн усны нөөц гол мөрөн, нуур, газрындоорхи устайгаа нийлээд 609.5 шоо метр. Хувьлаад үзвэл, нийт нөөцийн 82 хувь нь нуурын ус, 10.4 хувь нь мөстөл, мөсөн гол, 5.6 хувь нь гол мөрөнд байдаг. Хамгийн бага буюу хоёрхон хувь нь газрын доорхи ус юм. Гэтэл МонголУлсын хүн амын тал хувь нь аж төрж буй Улаанбаатар хотын ундны усны нийт хэрэглээний 90 хувь нь газрын гүний ус байна.
Улаанбаатар хотын унд-ахуйн хэрэгцээний усыг төв болон дээд эх үүсвэрээс хангадаг. Төв эх үүсвэрт нийт 92 ш ашиглалтын худаг байдгаас одоо ажиллаж байгаа нь 87 ш байдаг бөгөөд ашиглалтын нөөц баялаг нь 90.4 мян м3/хоног, дээд эх үүсвэрт 37 ш ашиглалтын худаг ажиллаж байдаг бөгөөд ашиглалтын нөөц баялаг нь 59.7 мян м3/хоног байдаг. Нийслэлийн хүн амын төвлөрсөн усан хангамжийн Дээд ба Төв эх үүсвэрийн нийт хүчин чадал 151 00 м3/хоног нөөцтэй байна гэж Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яамны цахим хуудаст тэмдэглэжээ.

Түүнээс гадны газрын доорх усны талаар “Монгол орон газрын доорхи усны нөөц баялаг асар их хэмжээтэй боловчудаан хугацаанд нөхөн сэлбэгддэг учраас ашиглаж болох нөөцийн хэмжээ тун бага. Гадаргын ус буюу голын ус богино хугацаанд /20 хоногт/ буюу жилдээ 18 удаа солигддог. Манай улс ус хэрэглээнийхээ 90 орчим хувийг газрындоорхи усаар хангадаг. Газрын доорхи ус нь экологийн нэн эмзэг тогтоцтой, усны горим тэжээлийн систем ньөвөрмөц, нөхөн сэргэх хугацаа нь хэдэн арав, хэдэн зуун жилээр тооцогддог учраас газрын доорхи усыг онцгой хамгаалалтанд авч нөхөн сэлбэгдэх хэмжээнээс үл хэтрүүлэн ашиглах шаардлагатай байдаг” гэсэн нь анхаарал татаж байна.

Хөрснийх нь бохирдол нь хэдэн арван жилээр хөрсөндөө нэвчсэн, ундны усны зохисгүй хэрэглээтэй, Туул голоотурааж эцээгээд үл тоохоо байсан улаанбаатарчуудын хувьд гүний ус гэдэг маш эмзэг болохыг сануулж байгаа хэрэг.

Үргэлжлэл бий.

Posted 2017/04/ by baigaliorchin in Uncategorized

Ус бохирдуулсны төлбөрийг нөхөж авах уу?   Leave a comment

Б.Энхзаяа

2021 ОНД УСНЫ НӨӨЦИЙН ХОМСДОЛД ОРНО

Дэлхий дахинаа усны хомсдлыг багасгахын тулд НҮБ-аас 2017 оныг “Хаягдал ус” хэмээн зарласан. Усны төлөөхдайн эхэлсэн энэ цаг үед хаягдал усыг дахин ашиглах уриаг дэвшүүлсэн нь энэ. Монгол орны хувьд ч усны хомсдолаль эрт нүүрлэснийг эрдэмтэн судлаачид анхааруулсаар улиг болов. Дэлхийн хэмжээнд жилд 5.5 тэрбум шоо метрус хаягддаг бол Монгол Улс 500-600 сая шоо метр ус хэрэглэн түүнийхээ 90 гаруй хувь буюу 470 сая шоо метрбохир усыг зүгээр л хөрсөнд шингээдэг тухай саяхан болж өнгөрсөн “Дэлхийн усны өдөр”-өөр Байгаль орчин, аялалжуулчлалын яамнаас танилцуулав.

Үнэндээ монголчууд усны үнэ цэнийгмэддэггүй ард түмэн. Хилийн чанададусны төлөө улс үндэстэн хэрхэн дайтаж, мөхөж байгаа нь бидэнд зүгээр лсансрын явдал. Тийм ч учраасгэрийнхээ хаяагаар, хойд жалганд, уулын хормойг ороосон гол, мөрөнмөнхийн юм шиг сэтгэж дээр дооргүй, эрхтэн дархтангүй чандмань эрдэнэболсон усаа зүй зохисгүй хэрэглэхийгзөвшөөрдөг болжээ. Бидний хэрэглэжбуй усны эх үүсвэр гүний болонгадаргынх. Тэгвэл усны нийт нөөцийнхоёр хүрэхгүй хувийг эзэлдэг газрындоорх усаар нийт хэрэгцээнийхээ 80 хувийг хангадаг судалгааг Усныассоциацийн тэргүүн, доктор Д.Батмөнхтанилцуулж байв. Харин үлдсэн 20 хувьнь гадаргын усыг ашигладаг. Тэр дундаауул уурхайн салбарт гэхэд жилд 100 гаруй сая шоо метр ус хэрэглэгддэг гэжбайна. Энэ нь Монгол Улсын усныжилийн хэрэглээний тав хуваасны нэгхувь гэсэн үг. Гэтэл уул уурхайнхныусны төлбөрт өгч буй хэмжээ нь тэнгэргазар шиг ялгасан хууль тогтоомжтой. Энэ мэтчилэн чандмань эрдэнэ болсонусаа хайр гамгүй хэрэглэж, түүнээс олохашгаа ч бүрэн авч чадахгүй жиларгацаасаар усны салбарт маш том асуудал бугших болсныг хүн бүр сануулах болов. Усны нөөцийн нарийвчилсансудалгаанаас эхлээд усны нөөцийг хамгаалах, нэмэгдүүлэх бодлого байгаа онохоо больсон гэдэг. Үүний гороор бид 2021 он гэхэд усны нөөцийн хомсдолд орох прогнозыг БОАЖЯ-наас гаргажээ. Ялангуяа Улаанбаатар болон говийнбүсэд усны нөөцийн хомсдол маш хурдтай үргэлжилж байгааг мэргэжлийнхэн тогтоосон байна.

Л.Эрдэнэбулган: АЖ АХУЙН НЭГЖҮҮДЭД ДАРАМТ БОЛОХ УЧРААС ЖУРМЫГ ХОЙШЛУУЛЖ ИРСЭН

Усны зохисгүй хэрэглээг гааруулж буй олон хүчин зүйл бий. Үүний нэг нь ус бохирдуулсны төлбөрийн асуудал юм. Ус хэрэглэж буй бүх субьект ус бохирдуулагч гэж үзэх болох. Дээр дурдсанаар Монгол орны усны жилийнхэрэглээний 90 гаруй хувь буюу 470 сая шоо метр бохир ус хаягдаж байгаа юм. Гэтэл ус бохирдуулсны төлбөрийгтөлж буй нэг ч иргэн, аж ахуйн нэг өнөөдрийг хүртэл алга. Үүнийг Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийнхэрэгжилт хангалтгүй байгаатай холбон тайлбарлах хүмүүс байна. Энэ хуулийг олон жил ярьсны эцэст 2012 ондУИХ-аар баталсан ч дагалдан гарах журамгүй гэх шалтгаанаар эдүгээ хүртэл хэрэгжихгүй, байгаль орчинд учирсанхор хохирол, ус бохирдуулсны төлөө хэн ч хариуцлага хүлээгээгүй юм. Ялангуяа уул уурхай, үйлдвэрлэлийнсалбарт хортой бодисоор ус бохирдуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэд боломж болсоор өнөөг хүрчээ. Тиймээс энэасуудлаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны хэлтсийн дарга Л.Эрдэнэбулганаас тодруулав. Тэрээр 2012 онд батлагдсан хуулийг журамгүйгээр хэрэгжүүлэх боломжгүй байсаар хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахшаардлагатай болсныг хэлж байна. Энэ талаар Л.Эрдэнэбулган “Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамнаасЗасгийн газарт Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуулийн журам батлах талаарх саналыг өнгөрсөн хугацаанд 3-4 удаа хүргүүлсэн байсан. Гэвч журам баталснаар эдийн засгийн хүндрэлтэй үед аж ахуйн нэгжүүдэд олон төрлийнтатвар нэмэгдэх дарамт болно гэсэн улс төрийн шалтгаанаар хойшилж ирсэн. Бидний хувьд журам гаргах талаарнэлээд судалсан. Одоо бол хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй гэсэн саналаар хуулийн төсөл боловсруулжбайна. Бохирдуулсны төлбөр гэж аж ахуйн нэгжүүдэд багагүй мөнгө төлөх болдог. Олон улсад бол аажмаарэхэлдэг. Жишээ нь Малайзад ганцхан бодисоос эхлээд төлбөрөө авч эхлээд өнөөдөр гэхэд олон бодисын төлбөравах болсон. Үнийн хувьд ч багаар эхэлж Засгийн газар нь нэмэгдүүлж явдаг тогтолцоотой. Ингэснээр аж ахуйннэгжүүдэд ачаалал бага үүрүүлэх, нөгөө талаар байгаль орчныг хамгаалж усны бохирдлын хэмжээг бууруулахгэсэн хоёр үндсэн асуудлыг нэгтгэж үнийг бууруулах нь зүйтэй гэж шийдсэн” гэлээ.

2012 онд батлагдсан Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хуульд бохирдуулагч бодисыг тав ангилан төлбөрногдуулахаар тусгасан байдаг. Салбарын яамны мэргэжилтний хэлснээр хуулийг шинэчлэхээр болсон гэж байна. Түүнчлэн хуулийн төслийг УИХ-ын Хаврын чуулганаар багтаан хэлэлцүүлэх төлөвлөгөөтэй байгааг ч тэрээр хэлсэн.

Ямартаа ч олон жил ажил хэрэг болоогүй, бүр хууль нь гараад ч хэрэгжээгүй асуудалд удахгүй шийдэл гарах нь. Гэхдээ одоо ажил хэрэг болох нь гээд орхиж болохгүй. Ус бол Монгол Улсаар тогтохгүй хүн төрөлхтөнд стратегийн ач холбогдолтой. Нэгэнт хэрэглэж, бохирдуулж байгаа хэнбугай ч үүрэг хариуцлага хүлээх ёстой. Тэдний нуруун дээр ачаа нэмэгдэнэ гэх өнөө маргаашаа бодсон өчүүхэн шалтгаан ирээдүйд Монгол орныг усны хомдсолд аваачих гүүр болох ёсгүй. Тиймээс Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлсэн он тооллоос өнөөг хүртэлх хугацааны төлбөрийн тооцоог гаргаж хариуцах эзэнд нь үүрүүлэх учиртай. Одоо боловсруулж буй хуулийн төслийг ч 2012 оны хууль шиг царцаахгүйгээр холбогдох хүмүүс нь сэтгэл зүтгэлтэй, төр түмний өмнө хүлээсэн үүрэг, тангарагтаа үнэнчээр ажиллахыг хүлээж байна.

Posted 2017/04/ by baigaliorchin in Uncategorized

Бохир усанд Туул гол бохирдсоор байх уу   Leave a comment

н2Бохир ус буюу шингэн хаягдал гэдэг нь ахуйн болон үйлдвэрлэлийн зориулалтаар хэрэглэгдэн гарч, өөрийн анхдагч химийн найрлага, физик шинж чанараа өөрчилсөн усыг хэлнэ. Бохирдлыг химийн найрлагаар нь эрдэслэг ба органик гаралтай гэж ялгадаг. Эрдэслэг бохирдол нь элс, эрдэсийн давсны хүчил, шүлтийн уусмал, эрдэсийн тос гэх мэтийг агуулдаг бол органик бохирдол нь ургамал болон амьтны гаралтай бохирдлыг агуулна. Ургамлын гаралтай бохирдлын үндсэн элемент нь нүүрстөрөгч харин амьтны гаралтай бохирдлынх азот байдаг. Органик бохирдол нь төрөл бүрийн нян, ялангуяа халдварт өвчний нян үүсэх нөхцлийг бүрдүүлдэг аюултай. Ахуйн бохир усыг дотор нь хар ба саарал ус гэж ялгадаг. Хар ус гэдэг нь ялгадас зайлуулах төхөөрөмжөөс гарах хүний өтгөн, шингэнийг агуулсан ус байдаг бол саарал ус гэдэг нь гар нүүр, хувцас, гал тогооны сав суулга угаасны дараа болон усанд орсны дараах усыг хэлнэ. Ахуйн бохир усны 30% орчмыг хар ус эзэлдэг бөгөөд энэ нь фосфор, азот, төрөл бүрийн нянгийн бохирдлыг ихээр агуулдаг тул түүнийг зайлшгүй цэвэрлэж халдваргүйжүүлэх шаардлагатай байдаг.

Бохир усыг бохирдолтын зэрэг, төрөл, бохир усны зарцуулалтаас хамааруулан цэвэрлэгээний механик, физик-хими, органик, биологи, гүн цэвэрлэгээ, халдваргүйжүүлэх  цэвэрлэгээ хийгдсэний дараа байгальд болон гадаргын усанд нийлүүлэх ёстой.

Гэтэл Налайх дүүргийн цэвэрлэх байгууламж ажиллахгүй болоод удаж байна. Анх 1978 онд  1800м3/хоног-ийн хүчин чадалтайгаар ЗХУ-н техник технологийн тусламжтайгаар баригдаж ашиглалатанд оржээ. н3Засвар үйлчилгээ цаг хугацаанд нь хийгдээгүй, мэргэжлийн боловсон хүчин дутмаг, техник технологи нь хуучирч хоцрогдсоноос цэвэрлэгээ хийгдээгүй бохир усыг байгальд шууд нийлүүлж байна. Үүнээс үүдэн гарах бохир орчины өвчин үүсгэгч нян, хорхой шавьж, бичил биет хэдэн саяараа үржиж, халдварт өвчин үүсэх  нөхцөл  үүсгэн  Туул голыг бохирдуулсаар байна.

Налайх дүүрэгт 8992 өрхийн 32513 хүн оршин суудгаас орон сууцны хороололд 2194 өрх, гэр хороолд 6798 өрх амьдарч байна. Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийн дагуу 6000 айлын “Шинэ-Налайх” орон сууцны хорооллыг сүндэрлүүлэх их бүтээн байгуулалтын ажил ид явагдаж байна. 2006 онд одоогийн  Барилга, хот байгуулалтын яамнаас, Налайх дүүргийн бохир усыг хотын төв цэвэрлэх байгууламжийн ариутгах татуургын  сүлжээнд холбох гүйцэтгэлийн ажлыг эхлүүлсэн боловч тус ажил зогсонги байдалд ороод 7 жилийн хугацаа өнгөрөөд байна.

Одоо байгаа орон сууцны бохир усаа цэвэрлэж чадахгүй атлаа шинэ хороолын бохир усыг яаж цэвэрлэх бэ гэдэг асуултанд хэн хариулт өгөх бэ ?

Манай улс нийслэлд  бохир усыг цэвэрлэх, ариутгах татуургын байгууламжийн бодлого, төлөвлөлт, гүйцэтгэл ямар байгааг Налайх дүүргийн жишээ тодоор  харуулж байна. Хуучин цагт улс орны хөгжлийн үзүүлэлтийг хэмжихдээ хоногт 1 хүн хэдэн литр ус хэрэглэж байгаагаар тооцдог байсан бол одоо бохир усаа ямар техник техинологоор яаж цэвэрлэж байгаа нь тухайн улс орны хөгжлийг тодорхойлох чухал үзүүлэлтийн нэг болсон гэдгийг манай удирдлагууд ойлгох цаг нь болжээ.Энэ бүхнийг харж суугаа, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яамныхан  нүдэн дээр чинь ийм зүйл болж байгааг мэдэж байна уу. Та бүгдэд эрх биш үүнийг уншаад нэгийг бодож тодорхой арга хэмжээ авах байх гэдэгт итгэж байна.

Цуглуулах (насосны) станцаас бохир усыг шууд байгальд нийлүүлж байгаа нь

н7

н8

н9

Бохир усанд бидний ирээдүй болсон хүүхдүүдийн эрүүл мэнд хохирсоор байна.

н11

Цэвэрлэх Байгууламжуудын Шинэ Технологийн Холбоо. З.Пүрэв

Posted 2014/10/ by budvaabyambaa in Uncategorized

Tagged with

Хотын “аргал” ба нянгаар бохирдсон нийслэл   Leave a comment

Нийслэлийн төв цэвэрлэх байгууламж бохир усыг 60-70 хувьцэвэрлэн Туул голд нийлүүлдэг ба ачааллаа дийлэхээ болиод удаж байна. 1990 оны эхээр хийгдсэн Испанийн хөрөнгө оруулалтыг эс тооцвол техник, технологийн  шинэчлэлтэд дорвитой хөрөнгө оруулалт хийгдсэнгүй өдий хүрлээ.

bohir ulaanbaatar 2Төв цэвэрлэх байгууламжийн бохир ус цэвэрлэгээний технологийн хоцрогдол, хотын аргал /лаг/-аа боловсруулахгүй ил задгай аргаар хатааж байгаа нь байгаль орчинг ихээхэн бохирдуулж  Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 2-т заасан эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах нийслэлчүүдийн эрхийг ноцтой зөрчиж байна.

Сүүлийн жилүүдэд бохир ус цэвэрлэх байгууламжуудийн зураг төсөв, шинээр ашиглалтанд оруулж буй байгууламжууд нь хот суурины ус хангамж, ариутгах татуургын ашиглалтын тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 3-д заасны дагуу Цэвэрлэх байгууламж нь саарал усыг цэвэршүүлэн эргүүлэн ашиглах техинологи   бүхий тоног төхөөрөмжтэй байна гэсэн заалт огт хэрэгжихгүй байгааг Барилга, хот байгуулалтын яам, нийслэл, хотын удирдлагууд анхааралдаа авч ажиллах нь зүйтэй гэж мэргэжлийн хүний хувьд би үзэж байгаа юм.

Саяхан зохиогдсон Зүүн хойд Азийн хотын дарга нарын форумын үеэр Бээжин хотын удирдлагууд  “Улаанбаатар хот агаарын бохирдлоороо манайхтай ойролцоо тул энэ тал дээр хамтарч ажиллахад бэлэн байна” гэж мэдэгдсэн. Бээжин хот нь хөрс агаарын бохирдлыг бууруулах үүднээс цэвэрлэсэн бохир усыг эргэн ашиглах эх ундарга, хотын аргал болох лагийг  эрчим хүчний эх үүсвэр гэж томъёолон ногоон эко бодлогыг хэрэгжүүлж байна.  Харин манай улс, Нийслэл  хотынхоо  бохир усыг цэвэрлэх, лаг боловсруулах техинологийн хувьд  хөгжилтэй орнуудаас олон жилээр хоцорч байна.

Нийслэлийн  төв цэвэрлэх байгууламж, бага оврын цэвэрлэх байгууламжууд болох Эрүүл мэндийн яамны харьяа Сэтгэцийн Эрүүл мэндийн Үндэсний төвийн цэвэрлэх байгууламж, Налайх, Багануур дүүрэг, Хан-Уул дүүргийн 13 дугаар хороо Туул тосгоны цэвэрлэх байгууламж, Сүхбаатар дүүргийн 15 дугаар хороо Дамбадаржаагийн Дэлхийн банкны санхүүжилтээр 2012 онд ашиглалтанд орсон цэвэрлэх байгууламж, мөн Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр  Боловсрол соёл шинжлэх ухааны яамны хэрэгжүүлсэн гэр хорооллын 20-иод дунд сургуулиудад септик систем суурилуулсан нь хүрээлэн буй орчинд нийлүүлэх цэвэршүүлсэн бохир усны “Ерөнхий шаардлага” болох MNS4943:2011 стандартыг огт хангахгүй байна.bohir ulaanbaatar

Манай улсад нэгдсэн бодлогын уялдаа холбоо залгамж чанар муу байгаагаас арьс ширний үйлдвэрүүдийн технологийн хаягдал усыг цэврэлдэг. Урьдчилан цэвэрлэх байгууламж хуучнаар “Харигаа” –г хотоос нүүлгэх шийдвэрийг Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам, Нийслэлтэй хамтран гаргаж газар олголт, дэд бүтцийн ажлын зураг төсөв, техник эдийн засгийн үндэслэлийг хийсэн билээ. Гэтэл Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамнаас 110 тэр бум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг арьс ширний үйлдвэрийн салбарт хийнэ гэж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр цацаж байна. Энэ хөрөнгө оруулалтыг хийх нь зөв гэдэгтэй санал нийлж байгаа боловч энэ хөрөнгө оруулалтаар арьс ширний үйлдвэрүүдийн анхан шатны боловсруулах үйлдвэрүүд байгаль, экологид хортой химийн бодис ашигладаг тул хотоос гаргах асуудлыг хамтад нь шийдвэрлэх ёстой байв.

1,3 сая хүн амтай Нийслэл хотын бохир ус, хотын аргал, /лаг/-аас үүсэлтэй хөрс агаарын бохирдол, халдварт өвчнийг багасана гэж бодож, төлөвлөж байгаа бол цэвэрлэх байгууламжийн шинэ техник техинологи нэвтрүүлэх, хот суурин газрын ус хангамж ариутгах татуургын хуулийн дагуу барьж байгуулах нь чухал байна.

Нийслэлчүүд хотын аргалаас үүдэлтэй өвчнөөр өвчлөх аюул нүүрлэсээр  байна. Хотын аргал гэдэг нь бид бүгдийн гадагшлуулж буй өтгөнийг томьёолж буй хэллэг юм. Хүн 2,5 кг орчим ялгадасыг тээж явдаг бөгөөд хоногт дунджаар 2-3 удаа хүнд, хөнгөнөөр бие засч 600-800 грамм ялгадсыг гадагшлуулдаг байна. Хүний нэг грамм өтгөнд 10 сая  вирус, нэг сая бактер, нэг мянга гаруй шимэгчид үүрлэдэг юм байна. Эдгээр нь холер, цусан суулга, хижиг зэрэг элдэв төрлийн халдварт өвчнийг үүсгэх гол эх үүсвэр болдог. Түүнчлэн хамгийн түгээмэл халдварт өвчнүүдийн тоонд орох томуу, хомхой, улаанбурхан зэрэг нь вируснээс болж үүсдэг. Өнөөдрийн байдлаар  нийслэл хотын хөрс, агаар, усны бохирдлын нэлээд хэсгийг хотын “аргал” гэгч зүйл маань эзэлж байна.

Нийслэл хотын хүн ам 1 сая 318 мянгад хүрээд  байгаа бөгөөд, үүний 67 хувийг 16-70 насны иргэд эзэлж байна. Мөн түүнчлэн нийслэлд 188 мянган айл өрх гэр хороололд амьдарч байгаа бөгөөд бүгд ил, задгай жорлонг ашигладаг. Зуны цагт зарим жорлонгууд үерийн усанд хальж урсах нь бий. Үүнийг тооцоолон үзвэл хэр их хэмжээний вирус, нянгаар нийслэлийн хөрс, агаар бохирдон халдварт өвчний голомт бий болж байгааг уншигч Та бүхэн тунгаан бодож үзнэ үү…

Европт  1900 оны эхээр бохир ус хотын аргал /лагаа/ боловсруулж цэвэрлэж чадаагүйгээс  хот тосгоноороо халдварт өвчинд нэрвэгдэж байсан түүх бий. Энэ түүх бидэнд давтагдахаас сэргийлэх хэрэгтэй.

Цаашид цэвэрлэх байгууламжууд бохир усаа хэрхэн цэвэрлэж байгаа талаар цуврал нийтлэлүүдийг Та бүхэндээ хүргэх болно.

З.ПҮРЭВ

МОНГОЛЫН ЦЭВЭРЛЭХ БАЙГУУЛАМЖУУДЫН ШИНЭ ТЕХНОЛОГИЙН ХОЛБОО

Posted 2014/10/ by budvaabyambaa in Uncategorized

Уул уурхай юу мал аж ахуй, газар тариалан уу?   Leave a comment

STRIPE төслийн хүрээнд Туул голын бохирдлын мэдээллийг ил болгох загвар төслийг хэрэгжүүлж буй юм. Туул голын хамгийн их бохирдолтой хоёр цэгийг сонгосны нэг нь Шувуун фабрикийн орчим юм. Төслийн баг 2014 оны 7 дугаар сард уг хэсэгт ажиллаж, Туул гол болон түүний орчмын байгаль орчны бохирдолтой газар нь танилцлаа.

Хан-Уул дүүргийн 13 дугаар хороо Туул тосгон нь нийт 5672 га нутаг дэвсгэртэй. Албан ёсны бүртгэлээр 4125 хүн амтай. Иргэдийн гол амжиргаа нь гахай, тахианы аж ахуй, төмс, хүнсний ногоо болон нарийн ногооны тариалан юм байна. Мөн мал бүхий иргэд сүү, цагаан идээ борлуулж амжиргаагаа залгуулдаг ажээ. Энэхүү хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн зэрэгцээ барилгын материалын түүхий эд олборлодог карьерууд тус тосгонд олноор бий болсон нь оршин суугчдын эрүүл орчинд амар тайван амьдрах эрхийг зөрчих болжээ.

Төслийн баг Туул тосгоны хүн эмнэлгийн Хүүхдийн эмч М.Дариймаатай уулзаж ярилцах үеэр иргэдийн эрүүл мэндэд ямар сөрөг нөлөө үзүүлж буйг ярьсан юм. Карьерын том машинууд хүссэн газраа зам гарган зорчсоноор их хэмжээний нарийн ширхэгтэй тоос босдог гэнэ. Ингэснээр Туул тосгоны ахмад настан, бага насныхан уг бохирдолд хамгийн их өртөж, тоосны харшил, астмаар өвчлөх нь нэмэгдэх болсон гэнэ.

DSC_0012

DSC_0106

Айл бүхэн хашаандаа тахиа, гахайны аж ахуй эрхэлж буй нь мөн л иргэдийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлэх болжээ. Сангаснаас ялгарах амиакын үнэр нутгийн иргэдийг харшилтай болоход нөлөөлж буй тухай хүн эмнэлгийн эмч хэлсэн юм.  Мөн сангасыг хаях хогийн цэг нь тосгоны төвдөө байдаг нь иргэддээ хүндрэлтэй байдаг гэнэ. Зурагт байгаачлан хур хог 7 байсны 2-ыг нь устгаж, одоо 5 үлдээд байгаа ажээ.

DSC_0015 DSC_0016

Туул тосгоны оршин суугч О.Цогзолмаа хүнсний ногоо тариалдаг. Хүнсний ногооны тариалалтаа нэмэгдүүлэх зорилгоор газрын хэмжээгээ нэмэгдүүлэх сонирхолтой. Мөн үр хүүхдүүддээ Монгол Улсын иргэнд үнэгүй өмчлүүлж буй 0.07 га газрыг нь авч өгөх хүсэлтэй. Гэтэл өдөр шөнөгүй холхих карьерын машинуудаас болж ногоогоо тарих, малаа бэлчээх боломж улам хомсдож байгаа гэнэ. “Бид энэ нутгийн уугуул иргэд байтлаа газраа ч авч чадахгүй байхад карьерынхан газар аваад байх юм” хэмээн төр засагтаа гомдож сууна.

DSC_0047

Ногооны талбайн хажуугаар торон хашаа хэрсэн нь нутгийн иргэдийг явах газаргүй болгожээ. Туул тосгоны төвд айлын хаяа дэрлэн хэрсэн ийм хашаа олон бий.

DSC_0247

Туул голын эрэг дагасан олон карьерын талаарх нэгдсэн тоо баримт Туул тосгоны ажлын албанд байхгүй. Юутай ч Улаанбаатар хотын хөгжил цэцэглэлтэд чухал учраас эндээс хайрга олборлохоос өөр аргагүй гэдэг ойлголтыг нутгийн иргэдэд өгчээ. Мал бүхий иргэд малаа бэлчээх газаргүй болж, тоосонцроос болж амьдрах арагүй болж байгааг ярьж байна. Тэд өөр тийшээ нүүе гэвч хаана очихоо мэдэхгүй, газар олдохгүй учраас тоос амьсгалж амьдарсаар байна.

DSC_0096

Уул уурхайг дэмжих үү, газар тариалангаа зогсоох уу, мал бүхий иргэдээ яах вэ гэдэг Туул тосгоны асуудал болжээ.

DSC_0134DSC_0101

Туул голын эргээс холгүйхэн 50 м-т бургасанд карьер тулж ийнхүү загон татжээ. Малчин иргэд загон тойрч гэртээ ирэх гэж нэлээд замыг тойрч өнгөрүүлдэг, карьерын нүхэнд мал нь орж үхчих гээд маш хэцүү байдаг талаар төслийн багийнханд ярьсан. Туул тосгоны ажлын албанаас авсан мэдээгээр 78 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байгаа гэнэ. Харин хэчнээн карьер үйл ажиллагаа явуулж буй тухай тэд мэдэхгүй гэнэ. Мэргэжлийн хяналтын байгууллагаас ирж шалгалт хийж, карьеруудыг хаадаг ч 10 хоног ч хүрэлгүй эргээд л үйл ажиллагаагаа явуулдаг нь шударга бус байна гэж нутгийн иргэд шүүмжилж байна.

DSC_0121   DSC_0122 Read the rest of this entry »

Posted 2014/07/ by baigaliorchin in Uncategorized

Туул голын голдиролыг өөрчилжээ (Төв аймгийн Заамар сум, Хайлааст баг)   Leave a comment

STRIPE төслийн хүрээнд Туул голын хамгийн их бохирдолтой хоёр цэг сонгосны нэг нь Төв аймгийн Заамар сумын Хайлааст баг. Энд алтны уурхайнууд замбараагүй үйл ажиллагаа явуулж, Туул голын голдирол нь ч мэдэгдэхгүй болжээ. Доорх зургаас үзвэл голын салааг хайргаар боосон байж магадгүй байна.

Hailaast bag. Tuuliin goldirol ni medegdehgui heseg - 3Hailaast bag. Tuuliin goldirol ni medegdehgui heseg - 4  Hailaast bag. Tuuliin goldirol ni medegdehgui heseg - 2Энд алтны уурхайнуудын газрын хэмжээ улам нэмэгдэж, малчид амьдрах газар нь улам хорогдох болжээ.  Хайлааст багийн Өлийн давааны малчид энэ булагт малаа усалдаг. Гэтэл алтны уурхайн газрын бүсэд орсон тул булагтаа хүрч чадахаа больжээ. Мөн булгийн эхэнд шороо буулгаж, уг булгийг ширгээх аюултай байдалд хүргэсэн байна. Энэ бол мэдээж Туул голыг тэтгэдэг цөөн булгийн нэг юм.

Hailaast bag. Bulag - 2

Hailaast bag. Bulag - 1 Hailaast bag - 3 Hailaast bag - 1